De argeloze Scratch-deelnemer die de Pieterskerk binnenloopt om te zingen of te musiceren, stapt in wezen 900 jaar Leidse geschiedenis in. Na een rondje met Ward Hoskens, conservator van de Stichting Pieterskerk Leiden, kijk je met andere ogen naar deze plek. De historicus is een vat vol verhalen. “Deze kerk bevat ongelooflijk veel haakjes naar de geschiedenis.”
De Pieterskerk is een van de oudste monumenten van Leiden. Rond 1100 werd op deze plek begonnen met de bouw van een kapel voor de Graven van Holland, die hier resideerden tot hun verhuizing naar Den Haag in 1268 (onder Floris V). De Pieterskerk, ‘familiekapel’ van de graven, kwam daarna in handen van de Ridderlijke Duitse Orde en werd vanaf dat moment de eerste Leidse stadskerk. Zijn huidige vorm kreeg de kerk tussen 1390 en 1565. Van de Pieterskerk kreeg Leiden de bijnaam Sleutelstad, omdat de kerk gewijd was aan de beschermheilige Petrus: het waren de sleutels van het koninkrijk der hemelen die Jezus volgens het bijbelverhaal aan apostel Petrus gaf.
Leids Ontzet
Al wandelend door de imposante kerk verbindt Ward het ene verhaal uit de geschiedenis aan het andere. Voor Leiden is de kerk allereerst nauw verbonden met 3 oktober 1574, begint hij, toen de stad werd bevrijd van de Spaanse bezetters (het Leids Ontzet). Een jaar lang was de stad afgesloten geweest van de wereld; de inwoners leden honger en de pest waarde rond. Na de bevrijding door de geuzen op 3 oktober trok men massaal naar de Pieterskerk voor een dankdienst – een traditie die tot de dag van vandaag in ere wordt gehouden.
“Een paar maanden later, op 8 februari 1575, werd de eerste universiteit van de onafhankelijke Nederlanden in deze kerk ingewijd”, gaat Ward verder. Die universiteit had de stad cadeau gekregen van Willem van Oranje vanwege, zo wordt aangenomen, het moedige verzet van de stad tijdens het Spaanse beleg. “Dit wordt nog elk jaar op die datum in de Pieterskerk herdacht. De kerk wordt daarom ook wel als academisch erfgoed gezien.”
Pilgrims
En dan is er nog een derde belangrijk haakje, naar een stuk overzeese geschiedenis: een groep Engelse vluchtelingen belandde in 1609 in Leiden, omdat hun calvinistische overtuigingen in hun thuisland niet werden geaccepteerd. Deze Pilgrims woonden 12 jaar aan het Pieterskerkplein, voordat ze zich lieten inschepen op de Mayflower om de reis over de Atlantische Oceaan te maken. Zij stichtten de eerste Europese kolonie in Noord-Amerika. De voorganger van deze Pilgrims, John Robinson, bleef achter in Leiden. Hij werd begraven in de Pieterskerk. Overigens is sinds vorig jaar het Pilgrim Museum ondergebracht in de voormalige kosterswoning van de kerk.
“Ook het verhaal van de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten heeft een Leids haakje”
Maar ook het verhaal van de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten heeft een Leids haakje. Jean Luzac (1746-1807), professor aan de Leidse universiteit en een belangrijk Verlichtingsdenker, was goed bevriend met leiders van de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd als John Adams, Benjamin Franklin, George Washington en Thomas Jefferson. Luzacs krant, de Gazette de Leyde, werd in heel Europa en Noord-Amerika gelezen en bracht het laatste nieuws over de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd op een betrouwbare manier.
“Als dit jaar in de Verenigde Staten de 250 jaar onafhankelijkheid wordt herdacht, is het verhaal van Luzac weer heel belangrijk”, weet Hoskens. In 1809 werd een monument voor Luzac opgericht in de Pieterskerk.
Jan Steen-jaar
Een hele rits beroemdheden ligt in de kerk begraven. De Leidse schilder Jan Steen bijvoorbeeld, die de laatste jaren van zijn leven vlakbij de Pieterskerk woonde. Recent is de steen van zijn familiegraf vrijgemaakt (links van het koor); het is dit jaar 400 jaar geleden dat de schilder werd geboren, wat wordt herdacht met een tentoonstelling in Museum De Lakenhal en met een kleine presentatie bij het familiegraf in de Pieterskerk.
Ook de ouders van Rembrandt van Rijn zijn hier begraven, evenals bekende wetenschappers als Herman Boerhaave en Jacobus Arminius.
Meer weten?
Maak in de pauzes tussen het zingen en musiceren door vooral eens een rondje door de kerk. En wil je meer weten over deze bijzondere kerk? Luister dan eens naar de podcast ‘Onder de zerken van de Pieterskerk’, waarin Ward aan het woord komt.
Ben je nieuwsgierig naar meer historische verhalen over de Pieterskerk, lees dan online het magazine de Pieter van de Stichting Pieterskerk Leiden.
Of kijk via het YouTube-kanaal de reeks jubileumlezingen van de Pieterskerk terug.
