Wie googelt op Scratch Messiah krijgt tegenwoordig een lijstje zoekresultaten om uit te kiezen. Maar het begon toch echt in Leiden, in 1988. En hier hadden ze het idee van een scratch-Messiah weer van de Engelsen afgekeken. In Engeland is de Messiah nauw verbonden aan Kerst en heeft het Hallelujah een iconische status. Maar was de Messiah inderdaad een instant succes?
Händel schreef de Messiah in 24 dagen
In april 1742 maakte de wereld kennis met Händels Messiah, in een overvolle concertzaal in Dublin.
In Londen, waar Händel sinds 1712 woonde en waar hij volle zalen had getrokken met zijn Italiaanse opera’s, was het publiek in die tijd een beetje uitgekeken geraakt op de componist. Ook de oratoria in het Engels waarmee hij het had geprobeerd, sloegen in eerste instantie niet aan. Begin 1741 had Händel zich daarom teruggetrokken uit het openbare leven.
In die eenzame periode krijgt de componist bezoek van de schatrijke Charles Jennens, die zichzelf ‘Händel-verslaafde’ noemt. Deze Jennens brengt zijn vriend een nieuwe verzameling bijbelteksten, over de voorspelling van de komst van Jezus, zijn geboorte, leven, sterven en opstanding.
Händel slaat als een bezetene aan het componeren. Het verhaal gaat dat hij de muziek van de Messiah in slechts 24 dagen schreef en dat hij de maaltijden die zijn bediende naar zijn kamer bracht, vaak onaangeroerd liet. Omdat hij veronderstelt dat niemand meer op zijn werk zit te wachten, verdwijnt het stuk in een bureaula. Totdat hij enkele maanden later door een groepje rijke Ieren benaderd wordt voor een reeks liefdadigheidsconcerten in Dublin. In Ierland zijn ze nog steeds dol op Händel. Rond Pasen gaat het nieuwe oratorium in première, voor 700 toehoorders.
Aanvankelijk verdween de partituur van de Messiah in een bureaula. In Londen zat immers niemand meer op het werk van Händel te wachten.
Een jaar later vindt de Londense première plaats. Aanvankelijk werd het oratorium maar matig enthousiast ontvangen in Engeland – men had vooral moeite met het uitvoeren van een religieus werk in een theater – maar door de jaren heen won het stuk aan populariteit.
Het geheim van het Messiah succes
Het is de liefdadigheid die van de Messiah in Engeland een traditie zal maken. Elk jaar dirigeert Händel een benefietconcert voor een Londens weeshuis, het Fondling Hospital. De Messiah staat daar steevast op het programma. Na zijn dood laat de componist het weeshuis een partituur na. Deze liefdadigheid legt Händels imago geen windeieren.
Oorspronkelijk gecomponeerd voor Pasen, groeide het werk in Engeland in de Victoriaanse tijd uit tot een ware kersttraditie. Wellicht omdat er rond het Paasfeest al zoveel mooie stukken waren? Nu is het een van de bekendste en meest uitgevoerde koorwerken, met het Hallelujah als icoon. Het geheim van Händels succes, wordt gezegd, schuilt in het menselijke. De luisteraar kan zich in zijn muziek herkennen. Ook bij een religieus onderwerp draait het bij hem om hoe mensen met het goddelijke omgaan.
Van enorme koren tot Scratch-traditie
Oorspronkelijk componeerde Handel zijn werk voor een typische barokbezetting. Na zijn dood worden grootschalige uitvoeringen populair. Ter gelegenheid van zijn 100e geboortedag, in 1784, vindt er in Westminster Abbey een opvoering plaats met 60 sopranen, 48 countertenors, 83 tenoren en 84 bassen, en met in het orkest onder meer maar liefst 26 hobo’s, 6 trombones, 12 trompetten, 12 hoorns, 157 strijkers en allerlei percussie.
Na de dood van Händel zetten steeds grotere koren en orkesten zich aan de Messiah-uitvoering
In de 19e eeuw zet deze trend zich met name in Engeland en de Verenigde Staten voort. In Boston telt het koor van een Messiah-uitvoering in 1865 wel 600 leden. En in Londen zingen er in 1857 tijdens het Great Handel Festival zelfs 2.000 amateur-zangers mee. Het waren de hoogtijdagen van de Victoriaanse koorverenigingen.
Van hier is het maar een kleine stap naar de Scratch-editie. Op 5 december 1974 konden amateur-zangers voor het eerst in de Royal Albert Hall – zonder enige repetitie – meedoen aan een uitvoering van de Messiah. De deelnemerskaarten gingen als warme broodjes en een traditie was geboren. Sindsdien is het een jaarlijkse happening, met naar verluidt elke editie 3.000 deelnemers.
Uit Engeland naar Leiden overgewaaid
In de zomer van 1986 maakt een groep Leidse studenten, leden van studentenkoor- en orkest Collegium Musicum, in York kennis met het fenomeen Scratch Messiah. Niet lang daarna volgde een scratch-uitvoering in de Engelse Kerk in Den Haag – een primeur voor Nederland.
“Uitvoering van een nieuwe Engelse ziekte”
Die eerste scratch in Leiden telt 156 orkestleden en zangers. “Uitvoering van een nieuwe Engelse ziekte: een Scratch Messiah in de Petrakerk”, kopte een Leidse krant destijds. De journalist had een profetische blik. Het jaar erop wordt opgeschaald naar de Pieterskerk, waar 680 deelnemers en 350 toehoorders op afkomen. Een Leidse traditie is geboren.
